"เป็นโปลิโอขาขวาลีบมาตั้งแต่เด็ก... เดินกะเผลกมา 40 ปี จู่ๆ ตอนนี้ปวดหลังร้าวลงขา ปวดเข่าจนแทบเดินไม่ไหว" เมื่อความสมดุลพังทลาย ร่างกายจึงฟ้อง!
"เป็นโปลิโอขาขวาลีบมาตั้งแต่เด็ก... เดินกะเผลกมา 40 ปี จู่ๆ ตอนนี้ปวดหลังร้าวลงขา ปวดเข่าจนแทบเดินไม่ไหว" เมื่อความสมดุลพังทลาย ร่างกายจึงฟ้อง!
"หมอคะ ป้าเป็นโปลิโอตอน 5 ขวบ ขาขวามันเล็กกว่าข้างซ้ายมาตลอด ก็ใช้ชีวิตมาได้ปกตินะคะ เดินกระย่องกระแย่งบ้างแต่ก็ไหว แต่พอเข้าเลข 5 ทำไมมันปวดไปหมดเลยคะ ปวดหลังเอวบิด ปวดเข่าซ้าย (ข้างที่ดี) หนักมาก บางทีปวดร้าวลงขาขวาด้วย ป้าจะเป็นอัมพาตไหมคะ?"
นี่คือเสียงกังวลของ "คุณป้าอารีย์" วัย 50 ปี ที่มาปรึกษาหมอด้วยท่านั่งที่ตัวเอียงอย่างเห็นได้ชัด คุณป้าอารีย์เป็นตัวแทนของผู้ป่วยโปลิโอในไทยจำนวนมาก ที่เมื่อเข้าสู่วัยกลางคน ภูมิต้านทานความเจ็บปวดลดลง ร่างกายที่เคย "ฝืน" ใช้งานมานานเริ่มประท้วง
วันนี้หมอเก่งจะมาไขความลับของ "โดมิโนแห่งความเจ็บปวด" ว่าทำไมแค่ขาสั้นข้างเดียว ถึงทำให้กระดูกสันหลังคดและเข่าพังได้ พร้อมวิธีแก้ที่ช่วยให้คุณป้ากลับมาเดินสบายขึ้นครับ
ความจริงของ "รถยนต์ยางแบนข้างเดียว"
หมออยากให้จินตนาการร่างกายเราเหมือน "รถยนต์" ครับ ถ้าเราขับรถที่ยางล้อขวาแบน (ขาขวาสั้น/ลีบ) มาเป็นเวลา 40 ปี เกิดอะไรขึ้นครับ?
- ตัวรถเอียง: โครงรถ (กระดูกสันหลัง) จะบิดเบี้ยวเพื่อพยายามทรงตัว
- โช้คอัพพัง: ล้อข้างที่ดี (ขาซ้าย) ต้องรับน้ำหนักและแรงกระแทกแทนล้อที่แบนเกือบทั้งหมด
- เพลาขับคด: สะโพกจะเอียงกะเท่เร่ ทำให้การถ่ายน้ำหนักผิดเพี้ยนไปหมด
นี่คือสิ่งที่เกิดขึ้นในร่างกายคุณป้าอารีย์ครับ ขาขวาที่สั้นกว่า ทำให้ "กระดูกเชิงกรานเอียง" (Pelvic Tilt) ร่างกายเราฉลาดครับ มันไม่อยากให้หัวเราเอียงตาม มันเลยสั่งให้ "กระดูกสันหลังคดงอ" เพื่อดึงศีรษะกลับมาตั้งตรง นานวันเข้า ข้อต่อกระดูกสันหลังก็เสื่อม เส้นประสาทก็ถูกกดทับ กลายเป็นปวดหลังเรื้อรังนั่นเอง
ผลกระทบลูกโซ่ 3 จุดสำคัญ (The Kinetic Chain)
เมื่อขาขวาสั้นและลีบ จะเกิดผลกระทบดังนี้ครับ:
1. กระดูกสันหลัง: "หลังคดแบบชดเชย" (Functional Scoliosis)
- เมื่อขาขวาสั้น เชิงกรานข้างขวาจะต่ำกว่าข้างซ้าย
- กระดูกสันหลังส่วนเอวจะคดเอียงไปทางขวา เพื่อรักษาสมดุล
- ผลที่ตามมา: หมอนรองกระดูกสันหลังรับแรงกดไม่เท่ากัน ด้านที่ถูกบีบจะเสื่อมเร็ว เกิดหินปูนเกาะ หรือหมอนรองกระดูกปลิ้นทับเส้นประสาท ทำให้มีอาการปวดหลังร้าวลงขา
2. ข้อสะโพก: "รับศึกหนักสองด้าน"
- ข้างสั้น (ขวา): หัวกระดูกสะโพกมักจะอยู่นอกเบ้า หรือเบ้าตื้นกว่าปกติ ทำให้ข้อหลวมและเสื่อมง่าย
- ข้างยาว (ซ้าย): ต้องรับน้ำหนักตัวเกือบ 100% เวลาเดิน ทำให้กระดูกอ่อนสึกหรอเร็วกว่าคนทั่วไปหลายเท่า
3. ข้อเข่า: "เข่าแอ่นและเข่าเสื่อม"
- ข้างสั้น (ขวา): เนื่องจากกล้ามเนื้อลีบ ไม่มีแรงพยุง คนไข้โปลิโอมักจะยืนในท่า "เข่าแอ่นไปด้านหลัง" (Genu Recurvatum) เพื่อล็อกเข่าให้ยืนอยู่ได้ ท่านี้นานๆ ไปจะทำให้เอ็นหลังเข่ายืดและผิวข้อด้านหน้าถูกทำลาย
- ข้างยาว (ซ้าย): เป็นข้างที่น่าสงสารที่สุด เพราะต้องรับภาระหนัก มักจะเกิด "โรคข้อเข่าเสื่อม" ก่อนวัยอันควร
แนวทางการรักษา: กู้คืนสมดุล (โดยไม่ต้องผ่าตัดใหญ่)
เป้าหมายของเราไม่ใช่ทำให้ขากลับมายาวเท่ากัน (ซึ่งทำไม่ได้แล้ว) แต่คือ "การปรับสมดุลให้ใกล้เคียงปกติที่สุด" เพื่อลดอาการปวดครับ
1. การปรับรองเท้า (Shoe Modification) - หัวใจสำคัญ!
- เสริมส้น (Heel Lift/Shoe Lift): หมอจะวัดความต่างของความยาวขา และสั่งตัดรองเท้าเสริมพื้นข้างขวา (ข้างที่สั้น) ให้สูงขึ้น
- ข้อควรระวัง: ในวัย 50 ปี กระดูกสันหลังเริ่มแข็ง (Rigid) เราจะไม่เสริมให้เท่ากันเป๊ะทีเดียว 100% เพราะหลังจะปรับตัวไม่ทันและปวดกว่าเดิม เราจะค่อยๆ เสริมทีละ 0.5 - 1 ซม. ให้ร่างกายค่อยๆ ปรับครับ
2. กายภาพบำบัดและออกกำลังกาย
- ยืดกล้ามเนื้อหลัง: เน้นยืดกล้ามเนื้อฝั่งที่หดเกร็ง (จากหลังคด) ให้คลายตัว ลดอาการปวดหลัง
- ฝึกกล้ามเนื้อหน้าท้อง (Core Stabilizer): สำคัญมาก! เพราะกล้ามเนื้อหลังทำงานหนักแล้ว ต้องสร้าง "เข็มขัดธรรมชาติ" มาช่วยพยุงหลัง
- ถนอมข้อเข่าข้างดี: บริหารกล้ามเนื้อต้นขาข้างซ้าย (ข้างดี) ให้แข็งแรง เพื่อชะลอข้อเข่าเสื่อม
3. อุปกรณ์ประคอง (Bracing/Orthosis)
- หากเข่าขวา (ข้างลีบ) แอ่นมาก หรืออ่อนแรงจนพับง่าย หมออาจให้ใส่ "เฝือกดามกันเข่าทรุด" (KAFO หรือ Knee Cage)
Shutterstock
เพื่อช่วยล็อกเข่าให้อยู่ในท่าที่ถูกต้องขณะเดิน ลดภาระของหลังและสะโพก
4. การคุมน้ำหนัก
- ทุกกิโลกรัมที่เกินมา คือภาระของ "ขาข้างดี" และ "กระดูกสันหลัง" การลดน้ำหนักจะช่วยลดปวดได้โดยตรงครับ
พยากรณ์โรค: จะหายปวดไหม?
อาการโครงสร้างผิดรูป (ขาลีบ/หลังคด) จะเป็นติดตัวตลอดไปครับ แต่ "อาการปวดสามารถหายได้ หรือดีขึ้นได้มาก" หากคุณป้าอารีย์ยอมปรับรองเท้า ยอมใส่อุปกรณ์พยุง และหมั่นทำกายภาพ อาการปวดหลังและปวดเข่าจะลดลงจนใช้ชีวิตได้เกือบปกติครับ
ข้อควรระวัง: ห้ามปล่อยทิ้งไว้โดยไม่ทำอะไร เพราะถ้ากระดูกสันหลังเสื่อมจนทับเส้นประสาทรุนแรง ถึงตอนนั้นการผ่าตัดจะซับซ้อนและยากลำบากมากในคนไข้โปลิโอครับ
สรุป
สำหรับคนไข้โปลิโอวัย 50+ ที่มีปัญหาขาสั้นยาวไม่เท่ากัน อาการปวดหลังและเข่าคือสัญญาณเตือนว่า "ร่างกายแบกรับความไม่สมดุลไม่ไหวแล้ว" อย่าทนปวดครับ การแค่ "เสริมพื้นรองเท้า" และ "ใส่อุปกรณ์พยุง" อาจเปลี่ยนชีวิตท่านจากที่เดินหน้าบึ้ง ให้กลับมาเดินยิ้มได้อีกครั้ง มาปรึกษาหมอเพื่อวัดและตัดรองเท้าให้ถูกวิธีกันนะครับ
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์ สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวด ได้ที่ ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ สอบถามปัญหาโรคกระดูกและข้อ ปวดหลัง ปวดคอ ปวดเข่า ปวดไหล่ กระดูกพรุน ได้ครับ 📱 Line ID: @doctorkeng โทร 081-5303666
#โปลิโอ #ขาสั้นยาวไม่เท่ากัน #หลังคด #ปวดหลังเรื้อรัง #ตัดรองเท้าคนพิการ #เข่าเสื่อม #หมอเก่งกระดูกและข้อ #LegLengthDiscrepancy
Reference
- Gawne, A.C., Halstead, L.S. Post-polio syndrome: pathophysiology and clinical management. Critical Reviews in Physical and Rehabilitation Medicine. 1995.
- (สรุป: อธิบายกลุ่มอาการ Post-polio syndrome และผลกระทบระยะยาวต่อระบบกระดูกและกล้ามเนื้อ รวมถึงการจัดการความปวด)
- Appel, D.M. Back pain and polio. J Rehabil Med. 2017.
- (สรุป: เจาะลึกความสัมพันธ์ระหว่างโปลิโอและอาการปวดหลัง ซึ่งเกิดจากความไม่สมดุลของกล้ามเนื้อและภาวะขาสั้นยาวไม่เท่ากัน)
- Khamis, S., Carmeli, E. Relationship and significance of gait deviations associated with limb length discrepancy: A systematic review. Gait & Posture. 2017.
- (สรุป: ทบทวนงานวิจัยเรื่องผลกระทบของขาสั้นยาวไม่เท่ากันต่อการเดิน ซึ่งส่งผลต่อข้อเข่า สะโพก และกระดูกสันหลังโดยตรง)
- McCaul, J.A., et al. Management of limb length inequality in poliomyelitis. Prosthetics and Orthotics International.
- (สรุป: แนวทางการรักษาโดยการใช้กายอุปกรณ์และรองเท้าดัดแปลง (Shoe lift) เพื่อปรับสมดุลและลดอาการปวด)
- Nolte, K., et al. Biomechanical consequences of leg length discrepancy in gait. J Orthop Res.
- (สรุป: การศึกษาชีวกลศาสตร์ที่ชี้ว่าขายาวกว่าต้องรับแรงกระแทกมากกว่า นำไปสู่ข้อเสื่อมในข้างที่ดี)
Comments
Post a Comment